Tranh ngựa và dấu ấn của các hoạ sỹ Việt

Bước sang năm Bính Ngọ 2026, hình tượng con ngựa trở lại đời sống văn hóa Việt như một nhịp vang quen thuộc mà luôn mới. Trong quan niệm Á Đông, Ngọ là biểu trưng của dương khí mạnh mẽ, của chuyển động, hành trình và khát vọng bứt phá, một năm dành cho những bước đi xa, cho tinh thần khai mở và hành động. Không ngẫu nhiên khi trong mỹ thuật, ngựa luôn là mô-típ giàu sinh lực, gắn với lịch sử, chiến trận, thi ca, triết học và cả những suy tưởng hiện đại về tự do nội tâm.

Hoạ sỹ Lê Bá Đảng

Lê Bá Đảng (1921–2015) là một trong những danh họa gốc Việt hiếm hoi tạo dựng được vị thế vững chắc trong đời sống mỹ thuật quốc tế. Khởi nghiệp tại Paris với triển lãm cá nhân đầu tiên năm 1950, ông dành phần lớn cuộc đời sáng tác tại Pháp, Hoa Kỳ và Nhật Bản, liên tục thử nghiệm và mở rộng biên giới nghệ thuật qua nhiều giai đoạn và hệ hình khác nhau như Lebadangraphy, Spacegraphy, “Không gian”, “Tấn tuồng nhân loại”… Với nền tảng đồ họa vững chắc, tư duy tạo hình hiện đại và chiều sâu triết học phương Đông, Lê Bá Đảng được giới phê bình đánh giá là bậc thầy dung hòa Đông – Tây, nơi nghệ thuật không dừng ở thị giác mà mở ra không gian suy tưởng. Trong thế giới sáng tác phong phú ấy, ngựa là một trong những mô-típ bền bỉ và giàu sức gợi nhất. Ngựa của Lê Bá Đảng không đơn thuần là đối tượng tạo hình, mà là biểu tượng của sức mạnh nội tại, khát vọng lên đường và sự hóa thân giữa con người với tự nhiên.

Ông không “vẽ” ngựa theo nghĩa thông thường, mà tạo hình ngựa bằng hàng loạt thao tác cắt, dán, khắc, in trên loại giấy thủ công do chính ông chế tác, thường với hai nền đen – trắng chủ đạo. Ở sơn dầu, acrylic hay in lưới trên giấy dát vàng Nhật Bản, hình tượng ngựa được khái quát và trừu tượng hóa; trong tranh in đá và mực nho, ngựa lại hiện lên mềm mại, giàu thần thái Á Đông. Đôi khi, ngựa chỉ còn là một tín hiệu thị giác nhỏ bé giữa không gian mênh mang, dẫn dắt nhịp nhìn hơn là chiếm lĩnh bố cục. Như lời nhà phê bình Thụy Khê, đó là sự “nhập thần giữa người và ngựa”, nơi ranh giới nhân vật được xóa nhòa, để mỗi vó ngựa trở thành ẩn dụ cho hành trình tinh thần của con người trong vũ trụ vô tận.

Hoạ sỹ Lê Trí Dũng

Lê Trí Dũng là một trong những gương mặt đặc biệt của mỹ thuật Việt Nam hiện đại, một họa sĩ trưởng thành từ chiến tranh và mang theo ký ức chiến trường suốt đời cầm cọ. Xuất thân là sinh viên Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, ông nhập ngũ trong những năm khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ, trực tiếp chiến đấu tại Quảng Trị và có mặt trong đội hình xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập ngày 30/4/1975. Vừa là người lính, vừa là họa sĩ, Lê Trí Dũng để lại một kho tàng ký họa chiến trường vô giá và sau hòa bình trở thành tên tuổi lớn với hai mảng sáng tác xuyên suốt: chiến tranh và ngựa.

Ông thường được gọi bằng cái tên đầy trìu mến: “Người lính cầm cọ”. Trong sự nghiệp hội họa của Lê Trí Dũng, tranh ngựa chiếm vị trí trung tâm và tạo nên dấu ấn riêng biệt khó trộn lẫn. Vẽ hơn 3.000 bức ngựa trong hơn ba thập niên, ông không tiếp cận ngựa như một đề tài thuần tạo hình, mà như một ẩn dụ về con người, lịch sử và hành trình tinh thần. Ngựa của Lê Trí Dũng hầu như luôn ở trạng thái động: vó tung, thân bay, chân gần như không chạm đất, gợi cảm giác bứt phá, phi thường và bất khuất. Với bút pháp mạnh mẽ, phóng khoáng, giàu nhịp điệu, ông đã đưa con ngựa bước ra khỏi hình hài tự nhiên để đi vào không gian biểu tượng, nơi tinh thần người lính, khát vọng tự do và bản sắc Việt cùng hội tụ.

Hoạ sỹ Trần Huy Đức

Trần Huy Đức là một trường hợp đặc biệt trong mỹ thuật Việt Nam đương đại: một họa sĩ tự học, lặng lẽ nhưng bền bỉ theo đuổi hội họa thủy mặc Á Đông suốt gần ba thập niên. Không qua đào tạo chính quy, ông hình thành phong cách bằng sự quan sát, chiêm nghiệm và lao động nghệ thuật nghiêm cẩn, để rồi được giới chuyên môn và văn nghệ sĩ nhìn nhận như một trong hai “người vẽ ngựa bậc thầy” của Việt Nam bên cạnh Lê Trí Dũng. Trong tranh ngựa của Trần Huy Đức, bảng màu được giản lược tối đa về đen – trắng, mực Tàu trên giấy dó Việt, nhưng lại mở ra một không gian cảm xúc sâu và rộng.

Ngựa hiện lên với nhiều dáng thế: phi nước đại, chồm vó, tung bờm… được tạo nên bằng những nét bút vừa mềm mại vừa dứt khoát, nơi đậm – nhạt, thực – ảo hòa quyện như hơi thở. Nhiều tác phẩm của ông mang tính cách điệu cao, không nhằm tả hình mà nắm bắt thần thái: sự kiêu hãnh, bền bỉ, và khát vọng vượt thoát. Với Trần Huy Đức, ngựa không chỉ là con vật đẹp về hình thể, mà là ẩn dụ tinh tế cho tự do nội tâm, cho hành trình con người đi qua những “đoạn trường” của đời sống, nhẹ như mây, nhưng không hề vô định.

Hoạ sỹ Võ Lăng

Võ Lăng (1921–2005), còn được biết đến với tên Jean Võ Lăng, là một họa sĩ Việt Nam sống và sáng tác chủ yếu tại châu Âu, đặc biệt là Paris từ năm 1949 cho đến cuối đời. Sinh ra tại Huế, từng theo học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông sớm hình thành nền tảng tạo hình vững chắc cùng tư duy thẩm mỹ chịu ảnh hưởng sâu sắc từ nghệ thuật Hy Lạp – La Mã cổ điển. Tranh của ông được nhận diện bởi bảng màu rực rỡ, bút pháp tự do nhưng luôn kiểm soát chặt chẽ hình thể và bố cục, một sự dung hòa hiếm hoi giữa cảm quan phương Đông và tinh thần thị giác phương Tây. Trong mảng tranh ngựa, đặc biệt với tác phẩm Chạy nước rút, Võ Lăng chọn một đề tài gần như ngoại lệ trong hội họa Việt Nam: đua ngựa – môn “Thể thao Hoàng gia” du nhập từ phương Tây, gắn với tốc độ, sự xa xỉ và kịch tính.

Ông không khai thác ngựa như biểu tượng văn hóa hay thiêng liêng, mà đặt chúng vào khoảnh khắc cao trào nhất của chuyển động: giai đoạn bứt tốc về đích. Bằng kỹ thuật sơn dầu impasto dày, các mảng màu hậu Ấn tượng rực rỡ được chồng lớp, cào xước, xoáy tròn, Võ Lăng tạo nên bề mặt tranh sống động như đang rung chuyển. Những vó ngựa mờ nhòe, thân hình chồng lớp, nài ngựa cúi rạp người, tất cả khiến người xem có cảm giác như đang đứng bên rìa trường đua, chứng kiến khoảnh khắc nghẹt thở của tốc độ. Ở đó, “cái đứng yên” của hội họa được sử dụng để biểu đạt “cái vận động” của đời sống, một lựa chọn táo bạo, tinh tế và rất riêng, khẳng định vị thế độc đáo của Võ Lăng trong lịch sử tranh ngựa Việt Nam.

Hoạ sỹ Nguyễn Hồng Hưng

Nguyễn Hồng Hưng (sinh năm 1952, Hà Nội) là nghệ sĩ thị giác hiếm hoi của mỹ thuật Việt Nam đương đại hội tụ đồng thời ba căn cốt: điêu khắc – hội họa – nghiên cứu học thuật. Tốt nghiệp chuyên ngành Điêu khắc tại Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Việt Nam, ông sớm ghi dấu ấn với nhiều tác phẩm được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam sưu tập, cùng các giải thưởng quan trọng đầu thập niên 1990. Từ năm 1998, Nguyễn Hồng Hưng chuyển vào Nam, song song sáng tác và giảng dạy môn Nguyên lý thị giác tại nhiều trường đại học lớn. Trong tranh ngựa của Nguyễn Hồng Hưng, người xem khó tìm thấy những tuấn mã oai phong hay hình tượng ngựa quen thuộc của truyền thống tạo hình. Ngựa ở đây không mang tính kể chuyện, không dụ ngôn hay thần thoại hóa, mà hiện diện như một ý niệm thị giác: lúc gần với ký hiệu, lúc tan vào cấu trúc trừu tượng.

Có khi chỉ là vài nét gợi, một chữ “马” cách điệu, một dáng vó chưa thành hình, nhưng vẫn đủ khơi dậy cảm giác về sinh lực, “chí” và “khí” của sự sống. Tư duy điêu khắc giúp ông xử lý hình khối ngựa bằng cấu trúc, nhịp điệu và khoảng trống; tư duy thị giác khiến tranh ngựa trở thành nơi đối thoại giữa cảm xúc và nhận thức. Xen giữa tinh thần bi hài nhẹ nhõm và cảm hứng siêu việt, ngựa của Nguyễn Hồng Hưng vừa hóm hỉnh, đời thường, vừa mang chiều sâu triết học về cách thế hiện hữu của con người trong vũ trụ. Không phải ngựa để chiêm ngưỡng, mà là ngựa để “đọc” chậm rãi, lắng nghe và suy ngẫm.

Tháng Ba mở ra với những chuyển động dịu dàng của mùa xuân và nhịp sống đã trở về quỹ đạo, việc nhìn lại các phong cách tranh ngựa tiêu biểu của mỹ thuật Việt Nam cũng chính là một cách lắng nghe chuyển động nội tại của nền nghệ thuật nước nhà: từ truyền thống đến hiện đại, từ biểu tượng chung đến tiếng nói cá nhân. Mỗi vó ngựa đi qua không chỉ in dấu trên mặt tranh, mà còn gợi lên những suy tưởng bền bỉ về tự do, căn tính và khát vọng đi tới. Năm Bính Ngọ, Mốt Việt Nam xin gửi đến quý độc giả lời chúc năng lượng và cảm hứng, để mỗi người đều tìm thấy cho mình một “vó ngựa” riêng: vững vàng, bền bỉ và đủ tự do để bứt phá trên hành trình phía trước.