Gốm Sài Gòn và sự “tái sinh” của đất

Lịch sử của gốm là lịch sử của những cuộc trầm tích qua lửa và thời gian. Từng là báu vật ngự trị trong dòng chảy văn hóa ngàn năm, gốm có lúc phải nép mình lùi lại phía sau trước sự thống trị của kỷ nguyên công nghiệp. Thế nhưng, tại nơi giao thoa mãnh liệt giữa những giá trị truyền thống và làn sóng cấp tiến như TP.HCM, gốm như được “tái sinh”.

NỐT TRẦM CỦA ĐẤT

Nam Bộ nói chung và Sài Gòn nói riêng, nghề gốm từng sở hữu những trang sử chói lọi. Từ dòng gốm Cây Mai vang bóng một thời của vùng Chợ Lớn xưa, đến gốm Lái Thiêu, gốm Biên Hòa,… mang đậm hơi thở của đất và tư duy thẩm mỹ của con người đất phương Nam.

Tuy nhiên, dòng chảy của thời gian và sự phát triển nhanh chóng của công nghệ hiện đại đã đẩy nghề gốm truyền thống vào những khoảng lặng. Nhựa, inox, thủy tinh công nghiệp dần lên ngôi. Các lò nung dần nguội lửa. Những nghệ nhân lành nghề thưa vắng dần. Và gốm trong tâm thức thế hệ đương thời bỗng chốc trở thành một ký ức xa xôi.

Thế nhưng, những vẻ đẹp trầm lặng ấy lại luôn có một sức sống âm ỉ và mãnh liệt. Khi đã quá mệt mỏi với những màn hình phẳng, những cú click chuột vô cảm và nhịp sống hối hả của đô thị, nhiều người bắt đầu tìm về sự an yên gốm. Tại TP.HCM, nhiều workshop dần “nổi” lên như một hiện tượng văn hóa đầy thú vị. Ở đó, “xưởng gốm” không còn là nơi làm việc nặng nhọc để kiếm sống, mà trở thành không gian chữa lành cho tâm hồn.

Nhiều người trẻ sẵn sàng chi một khoản phí nhất định để học làm gốm và dành cả buổi chiều cuối tuần để đôi bàn tay được lấm lem bùn đất. Trước bàn xoay, người tạo tác buộc phải học cảnh đối thoại chậm rãi với thời gian và với chính mình. Bởi chỉ cần một chút nôn nóng với một lực ấn mạnh, khối tạo hình đất sét sẽ trở nên méo mó không như mong đợi.

Cái tôi cá nhân từ đó cũng được thể hiện trên từng thành phẩm được nặn nên. Không phải những nét vẽ ước lệ, những điển tích cổ hay những khóm cúc đại đóa của nghệ nhân làng nghề, mà là những nét cọ nguệch ngoạc, những khối màu ngẫu hứng của của một cá tính ngẫu nhiên. Trong những “xưởng gốm” đặc biệt ấy, con người buộc phải học cách kiên nhẫn, thấu cảm và trân trọng những giá trị của thời gian. Mỗi chiếc ly, chiếc đĩa,… được làm nên, dẫu có méo mó về phom dáng hay loang lổ về màu men, thì đó vẫn là một tạo tác độc bản chứa đựng năng lượng, dấu vân tay, câu chuyện lẫn cảm xúc cá nhân của người tạo ra chúng.

Những trang sức độc bản

Nếu các workshop làm gốm mang loại hình nghệ thuật thủ công này đến gần hơn với đời sống tinh thần của con người hiện đại, thì một bộ phận người trẻ lại chọn khởi nghiệp với chất liệu đặc biệt này.

Trên thế giới, gốm từ lâu đã bước vào thánh đường của sự xa xỉ. Người ta từng chứng kiến những nhà mốt hàng đầu như Chanel định nghĩa lại sự sang trọng bằng những chiếc đồng hồ J12 làm từ gốm chịu lực cao. Hay Bvlgari dùng gốm đen, gốm trắng tối giản để tạo điểm nhấn cho bộ sưu tập trang sức biểu tượng B.zero1. Ở tầm vóc ấy, gốm đại diện cho kỹ nghệ tân tiến, sự tinh xảo và sự bền vững vượt thời gian.

Nhưng khi xu hướng này chạm ngõ tư duy khởi nghiệp của một bộ phận người trẻ tại TP.HCM, gốm không còn mang vẻ lạnh lùng, xa cách mà quay về với bản chất ban sơ.

Đối lập với những phụ kiện gốm được cắt gọt chuẩn xác bởi các nhà mốt thế giới, trang sức gốm của các local brand Việt chọn hướng đi mang tính bản năng hơn để cho ra đời một đôi khuyên tai dáng thả bất đối xứng hay một mặt dây chuyền có hoa văn ngẫu hứng. Thế nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc tác phẩm thiếu sự đầu tư hay được tạo ra dễ dàng hơn.

Khác với một chiếc bình gốm hay một chiếc đĩa có diện tích đủ rộng để người tạo tác tự do nhào nặn, một chiếc mặt dây chuyền hay một chiếc bông tai gốm chỉ có kích thước vỏn vẹn vài milimet vuông. Trên một “sân khấu” tí hon chỉ bằng đầu ngón tay ấy, mọi lỗi lầm dù là nhỏ nhất như một vết xước móng tay, một bọt khí li ti, hay một vệt màu lệch cũng sẽ làm thay đổi diện mạo của tác phẩm.

Khi sáng tác, người làm phải “nín thở” điều khiến từng nét cọ chỉ nhỏ bằng đầu một chiếc kim khâu, hoặc tỉ mẩn đắp nổi những thớ đất mỏng như tờ giấy lên một diện tích hạn chế. Chưa dừng lại ở đó, khi đi qua ngọn lửa nung hơn 1.000 độ C, đất sét cũng sẽ có độ co ngót tự nhiên từ 10% đến 15%. Sự co rút này là một bài toán thử thách tư duy hình khối của người nặn nên tác phẩm, sao cho khi trải qua hai lần nung, đôi khuyên tai không bị méo mó, nứt gãy,…

Chính vì thế, mỗi món phụ kiện gốm khi thành hình không chỉ kể câu chuyện của đất và lửa, mà còn trở thành một chiếc gương phản chiếu tâm hồn mỗi người, nơi gồ ghề nổi loạn, góc trầm mặc, dịu êm. Vậy nên khi đeo lên mình món trang sức bằng chất liệu gốm, người diện nó như đang khoác lên mình một tuyên ngôn cá tính riêng biệt với một cái tôi khước từ sự đồng hóa của số đông để tìm về những giá trị nguyên bản. Đó cũng là lúc, gốm rũ bỏ lớp bụi thời gian, tiếp tục “tái sinh” để kể những câu chuyện đương thời.

Chuyện về “cuộc hành trình của đất” là minh chứng rõ nét cho thấy di sản văn hóa không bao giờ mất đi nếu tìm được một ngôn ngữ biểu đạt giao thoa với thời đại. Ở đó, câu chuyện bảo tồn văn hóa không gắn với nỗi tiếc nuối, mà hòa vào dòng chảy sáng tạo đương đại và trở thành một phần phong cách sống hiện đại của những tâm hồn đầy duy mỹ.